Szkoła to jedno z najbardziej znanych środowisk grupowych. Nauczyciele oraz sami uczniowie dzielą własną społeczność pod względem wieku, zainteresowań i zdolności. W ten sposób, wchodząc do szkoły, obracamy się wśród roczników, klas, grup humanistów, umysłów ścisłych i sportowców. I choć na pierwszy rzut oka taki podział ułatwia dopasowanie się do „swoich”, w rzeczywistości może ten proces utrudniać. Zwłaszcza w przypadku uczniów, których trudno jednoznacznie przypisać do danej grupy, dzieci wybitnie zdolnych czy właśnie neuroatypowych. Dziś przyjrzymy się zagadnieniu neuroróżnorodności i sprawdzimy, z jakimi wyzwaniami mierzą się uczniowie, którzy wyróżniają się spośród tłumu.

Czym jest neuroróżnorodność?

Termin ten pochodzi z języka angielskiego (w tłum. neurodiversity). Z jego założeń wynika, że ludzki mózg może rozwijać się i funkcjonować na bardzo różne sposoby. Identycznie jak w przypadku wyglądu – jedno z nas ma oczy brązowe, drugie niebieskie – tak nasze mózgi mogą pracować zupełnie w inny sposób. Osoba obok będzie zatem inaczej odbierać świat, uczyć się, komunikować czy przetwarzać informacje. A co najważniejsze, definicja ta nie określa różnic neurologicznych jako „braków” czy „deficytów”. Osoba neuroatypowa może zarówno mierzyć się z trudnościami, jak i mieć wyjątkowe uzdolnienia. Warto jednak wiedzieć, że neuroróżnorodność wiąże się z:

  • ADHD,
  • spektrum autyzmu,
  • dysleksją,
  • dysgrafią,
  • dyskalkulią,
  • dyspraksją,
  • zespołem Tourette’a,
  • innymi różnicami neurorozwojowymi.

Neuroatypowość jest więc szerokim pojęciem, a ludzie o cechach neuroatypowych wcale nie funkcjonują tak samo. Wręcz przeciwnie – każdy z nich jest inny, ma niepowtarzalną osobowość, w czym innym się realizuje.

Kim jest osoba neuroatypowa?

Kluczowym czynnikiem, który odróżnia osobę neuroatypową od neurotypowej, jest inny sposób myślenia i pojmowania świata. Wbrew częstym opiniom neuroatypowość nie oznacza, że człowiek ten jest automatycznie dotknięty jakąś chorobą czy niepełnosprawnością. W wielu przypadkach są to osoby całkowicie zdrowe, cieszące się udanym życiem prywatnym i zawodowym. Potrzebują jedynie odpowiednich warunków rozwoju oraz – z czym czasami bywa trudno – większego zrozumienia ze strony otoczenia.

neuroatypowy nastolatek

W jaki sposób działa mózg osoby neuroatypowej? Nieco inaczej niż w przypadku człowieka „statystycznego”. Podczas gdy my widzimy ogólny obraz sytuacji i podejmujemy szybkie decyzje, osoba neuroatypowa może dostrzegać więcej szczegółów. Często też intensywniej reaguje na bodźce i bez reszty skupia się na wybranych zainteresowaniach. Niekiedy jednak jest zupełnie odwrotnie – człowiek neuroatypowy ma trudności z utrzymaniem uwagi, zwłaszcza gdy wykonuje jakąś monotonną czynność. Wszystko zależy od tego, jak wyglądają połączenia neuronalne w mózgu danej osoby.
Spróbujmy teraz zgromadzić najważniejsze aspekty neuroróżnorodności. Są to:

Inny sposób przetwarzania informacji – często w sposób bardziej szczegółowy lub całościowy, łatwiej im dostrzec wzorce i schematy niewidoczne dla innych.

Problemy z regulacją uwagi – kłopoty z koncentracją lub hiperfokus, czyli całościowe, bardzo intensywne skupienie na zadaniu.

Odmienny sposób komunikacji – chodzi tu przede wszystkim o osoby w spektrum autyzmu, które nierzadko mówią dokładnie to, co mają na myśli, sprawia im trudność „czytanie między wierszami” i odczytywanie sygnałów niewerbalnych.

Wrażliwość na bodźce – hałas, jasne światło, intensywne zapachy czy nieoczekiwany dotyk mogą być przez nie odbierane bardzo silnie.

Zaangażowanie w pasję – osoby neuroatypowe często mają nietypowe zainteresowania, którym oddają się bez reszty.

Blaski i cienie w życiu osoby neuroatypowej

Neuroróżnorodność może być atutem. Ludzie o takich cechach są niezwykle kreatywni i myślą nieszablonowo. Proponują rozwiązania, na które większość z nas by nie wpadła. Mają bogatą wyobraźnię, lubią tworzyć coś nowego i szukać innych dróg do osiągnięcia celu. Widzą też drobne różnice, błędy lub zależności, jakie mogą przesądzić o wyniku zadania. Bardzo mocno angażują się w każdy projekt. Są zdeterminowani i wytrwali, co czyni ich doskonałymi pracownikami. Oprócz tego są też uczciwi i autentyczni.

Niestety, z neuroróżnorodnością wiążą się także liczne wyzwania. Wiele osób neuroatypowych ma trudności w planowaniu, rozpoczynaniu zadań czy oszacowaniu czasu potrzebnego na ich ukończeniu. Ludzie neuroróżnorodni często są też ustawicznie przebodźcowani, zwłaszcza gdy codziennie przebywają w głośnym środowisku. W efekcie bywają rozdrażnieni, zmęczeni i wycofują się z otoczenia. Silniej też odczuwają emocje, co utrudnia im radzenie sobie w stresujących sytuacjach. Nie lubią nagłych zmian planów, a w trakcie rozmów z innymi czują się niezrozumiani.

szkoła a neuroatypowość

Neuroatypowy nastolatek – wyzwania dla nauczycieli

Przypomnijmy sobie swoje czasy szkolne i klasę, do której uczęszczaliśmy. Zapewne była w niej jedna osoba – albo nawet kilka – która nie umiała się skupić na lekcji, przerywała nauczycielowi lub robiła innym dowcipy. Być może pamiętamy też dziecko ciche, spokojne, niezwykle zdolne, godzinami opowiadające o zbieraniu znaczków albo układające kredki w równej linii. Wtedy pierwsze dziecko otrzymywało łatkę „łobuza” i zbierało uwagi w dzienniczku, a drugie było zostawiane samemu sobie. Czy te metody pomagały neuroatypowym dzieciom lub nastolatkom rozwinąć skrzydła? Wręcz przeciwnie. Dziś, na szczęście, mamy już wiedzę i narzędzia, by to zmienić. Warto przede wszystkim pamiętać, że:

  • Niemożność skupienia nie oznacza lenistwa – uczniowie z ADHD wkładają ogromny wysiłek w to, by przez 45 minut słuchać nauczyciela.
  • Nastolatek z nadwrażliwością sensoryczną nie kręci się bez celu na krześle. On właśnie próbuje poradzić sobie z metką, która jak na złość dziś zaczęła drapać w kark.
  • Jeśli uczennica bierze do siebie każde zdanie, nie jest przewrażliwiona. Jej mózg po prostu przetwarza każdy komunikat w dosłowny sposób.

Jak wspierać neuroatypowego nastolatka w nauce? Istnieje kilka sposobów, i mogą z nich korzystać zarówno nauczyciele, jak i rodzice oraz szkolny psycholog. Po pierwsze, warto rozpoznać, w jaki sposób nastolatek lubi się uczyć. Nie każdemu wiedza „wchodzi do głowy” po wysłuchaniu godzinnego wykładu. Neuroróżnorodny mózg woli widzieć, czuć i doświadczać. Nauka w terenie, oglądanie filmów edukacyjnych czy gry i aplikacje sprawią, że nastolatek chętniej będzie się uczył. Dobrym pomysłem jest też zorganizowanie miejsca, w którym można się wyciszyć i skupić.

Ale przede wszystkim ważne jest nasze – dorosłych – podejście. Nie zawstydzajmy takiego ucznia, ale pokażmy mu, że dostrzegamy jego mocne strony. Wiele osób neuroatypowych ma zdolności analityczne, doskonale zapamiętuje liczby i fakty, a także kreatywnie podchodzi do problemów. Warto mówić o tym głośno i chwalić nastolatka na forum klasy.

W społeczeństwie wciąż panuje przekonanie, że neuroatypowy nastolatek w klasie oznacza kłopoty. Czy tak jest? Niekoniecznie – ale warto zapewnić mu odpowiednie warunki do nauki i wyrażania siebie. I przede wszystkim pamiętać, że boryka się on z problemami, które dla osób neurotypowych po prostu nie istnieją. Zrozumienie tego faktu pomoże nam lepiej dogadać się z „problematycznym” uczniem.

 


Autorka: Ewa Zdebik,

wolontariuszka Fundacji To The Future