S.M.A.R.T. bez recepty

Pomocnik

Strefa rodzica i opiekuna

Od czego zacząć, gdy coś Cię niepokoi?

Zmiana zachowania nastolatka, nieznany produkt albo zasłyszane słowo mogą wywołać lęk i potrzebę szybkiego działania. Nie zawsze oznaczają jednak używanie substancji.

W Pomocniku znajdziesz wskazówki dla rodziców, opiekunów, nauczycieli i innych osób pracujących z młodzieżą.

Możesz sprawdzić, jak rozpocząć rozmowę, na jakie zmiany zwrócić uwagę, kiedy umówić konsultację i kiedy trzeba działać natychmiast.

Zacznij od tematu, którego potrzebujesz teraz.

Czego potrzebujesz?

Profilaktyka

Niepokojące sygnały

Rozmowa

Pilnego wsparcia/pomocy

Krok 1

Rozmawiaj regularnie

Łatwiej mówić o trudnych sprawach, gdy rozmowa jest częścią codzienności, a nie pojawia się dopiero wtedy, gdy dorosły czegoś podejrzewa.

Co możesz zrobić?

Pytaj o samopoczucie, relacje, szkołę i trening bez natychmiastowego oceniania.
Nie zmieniaj każdej rozmowy w wykład ani przesłuchanie.
Zapytaj, czy dziecko potrzebuje wysłuchania, czy pomocy w szukaniu rozwiązania.

„Co było dziś dla Ciebie najłatwiejsze, a co najtrudniejsze?”

Krok 2

Ustal zasady

Młoda osoba powinna wiedzieć, jakie zasady obowiązują w domu, czego dotyczą i dlaczego służą bezpieczeństwu, a nie kontroli dla samej kontroli.

Co możesz zrobić?

Ustalcie, że leków nie udostępnia się innym i nie przyjmuje w sposób inny niż zalecony.
Sprawdzajcie suplementy i produkty „na masę”, „na redukcję” lub „na koncentrację” z lekarzem albo farmaceutą.
Powiedz jasno, że w sytuacji błędu najważniejsze jest szybkie zgłoszenie się po pomoc.

„Możesz zawsze powiedzieć mi prawdę. Najpierw zadbamy o bezpieczeństwo, a potem poszukamy rozwiązania.”

Krok 3

Interesuj się, ale szanuj prywatność

Zainteresowanie codziennością powinno zmieniać się wraz z wiekiem. Młodsze dzieci potrzebują więcej prowadzenia, a starsze — więcej autonomii i wspólnie ustalonych granic.

Co możesz zrobić?

Wiedz, z kim i gdzie dziecko spędza czas oraz jak może bezpiecznie wrócić.
Poznaj ważne dla niego osoby, miejsca i aktywności.
Szanuj prywatność. Sięgaj po większą kontrolę tylko wtedy, gdy przemawia za tym konkretne ryzyko.

„Chcę wiedzieć, co u Ciebie, bo jesteś dla mnie ważny/ważna — nie po to, żeby Cię śledzić.”

Krok 4

Rozmawiaj o stresie, presji i wyglądzie

Stres, presja grupy i niezadowolenie z wyglądu mogą zwiększać podatność na obietnice szybkich efektów. Pomaga rozmowa o emocjach, potrzebach i bezpiecznych sposobach działania.

Co możesz zrobić?

Pomagaj nazywać emocje i rozpoznawać sygnały przeciążenia.
Ćwiczcie odmawianie, proszenie o czas i zwracanie się po pomoc.
Doceniaj wysiłek, rozwój i różne mocne strony, nie tylko wyniki lub wygląd.
Traktuj odpoczynek, sen i regenerację jako część dbania o zdrowie.

„Widzę, że bardzo Ci na tym zależy. Poszukajmy sposobu, który nie będzie odbywał się kosztem zdrowia.”

Krok 5

Pokazuj bezpieczne korzystanie z leków

Dzieci obserwują, jak dorośli korzystają z leków, suplementów i pomocy specjalistów. Codzienne zachowania są równie ważne jak słowne zasady.

Co możesz zrobić?

Czytaj ulotki i przestrzegaj zaleceń lekarza lub farmaceuty.
Nie udostępniaj leków przepisanych innej osobie.
Nie przedstawiaj leków jako prostego rozwiązania każdego stresu, smutku czy zmęczenia.
Pokazuj, że proszenie specjalisty o radę jest oznaką odpowiedzialności.

„Nie jestem pewien/pewna, czy można to łączyć. Najpierw zapytajmy lekarza albo farmaceutę.”

Krok 6

Zabezpiecz domową apteczkę

Bezpieczne przechowywanie leków ogranicza ryzyko pomyłki, przypadkowego zatrucia i używania ich niezgodnie z przeznaczeniem.

Co możesz zrobić?

Przechowuj leki w oryginalnych opakowaniach i zgodnie z informacją na ulotce.
Regularnie sprawdzaj zapasy oraz terminy ważności.
Ogranicz dostęp do leków, jeżeli wymaga tego wiek dziecka lub aktualne ryzyko.
Nie gromadź niepotrzebnych produktów; przeterminowane leki oddawaj do wyznaczonego punktu, który je przyjmuje.

Bezpieczeństwo domowej apteczki to troska, nie dowód braku zaufania.

Mój plan na ten tydzień

Nie trzeba wprowadzać wszystkiego naraz. Zaznacz jeden lub dwa małe kroki, od których chcesz zacząć.

Znajdę spokojny moment na krótką rozmowę bez oceniania. Sprawdzę, czy nasze zasady dotyczące leków i suplementów są jasne. Zapytam, co obecnie powoduje najwięcej stresu lub presji. Uporządkuję domową apteczkę i sprawdzę sposób przechowywania leków.

Lista działa tylko na tej stronie i nie jest nigdzie wysyłana ani zapisywana.

Ważne: Nie trzeba wprowadzać wszystkiego od razu. Wybierz jeden krok, który możesz wykonać w tym tygodniu, i wróć do listy później.

Co młodzi mogą mieć na myśli?

Nieznane słowo? Najpierw zapytaj, nie zgaduj

Nieznane słowo może oznaczać substancję, nazwę produktu, żart albo trend. Samo w sobie nie jest dowodem, że młoda osoba czegoś używa. Najpierw zapytaj, co oznacza w tej konkretnej rozmowie. Jeśli odpowiedź nadal Cię niepokoi, przejdź do pytań o bezpieczeństwo.

Celem jest spokojne sprawdzenie, co dane określenie znaczy w tej konkretnej rozmowie i czy pojawia się rzeczywisty powód do niepokoju.

Krok 1

Zatrzymaj pierwszą interpretację

Nie zakładaj od razu najgorszego. Oskarżający początek rozmowy może zwiększyć napięcie i obronność, szczególnie gdy źle zrozumiałeś/zrozumiałaś znaczenie słowa.

Zamiast:

„Na pewno bierzesz narkotyki.”
„Wiem, co to znaczy. Nie próbuj mnie oszukiwać.”

Spróbuj powiedzieć:

„Usłyszałem/usłyszałam określenie, którego nie znam. Chcę zrozumieć, co ono znaczy.”
„Nie chcę wyciągać pochopnych wniosków. Czy możesz mi to wyjaśnić?”

Krok 2

Zapytaj o znaczenie i kontekst

Zadawaj krótkie, neutralne pytania:

„Co to określenie oznacza w waszej rozmowie?”
„Gdzie je usłyszałeś/usłyszałaś?”
„Czy chodzi o żart, trend, produkt czy coś jeszcze?”
„Co sprawiło, że ten temat pojawił się w rozmowie?”

Pytanie „Skąd o tym wiesz?” może zabrzmieć jak przesłuchanie. Łagodniejsza wersja — „Gdzie spotkałeś/spotkałaś to określenie?” — częściej pomaga utrzymać rozmowę.

Krok 3

Wyjaśnij, dlaczego pytasz

Młoda osoba może potraktować pytania jak próbę kontroli. Powiedz wprost, że chodzi Ci o zrozumienie i bezpieczeństwo.

„Pytam, bo jesteś dla mnie ważny/ważna i chcę wiedzieć, czy wszystko jest w porządku.”
„Nie próbuję Cię przyłapać. Chcę zrozumieć, o czym rozmawiacie.”
„Jeśli ten temat dotyczy leku albo innego produktu, możemy spokojnie sprawdzić wiarygodne informacje.”

Krok 4

Gdy pojawia się realny niepokój, pytaj konkretnie

Ciekawość nie oznacza unikania pytań o bezpieczeństwo. Jeżeli z rozmowy wynika, że może chodzić o lek, suplement lub inną substancję, zapytaj spokojnie:

„Czy ktoś planuje użyć tego produktu albo już go użył?”
„Czy Ty masz ten produkt lub przyjąłeś/przyjęłaś go w ostatnim czasie?”
„Czy ktoś po jego użyciu źle się czuje?”
„Czy potrzebujemy teraz pomocy osoby dorosłej, lekarza albo numeru alarmowego?”

Jeżeli młoda osoba jest nieprzytomna, nie oddycha prawidłowo, ma drgawki, mogła ulec zatruciu albo istnieje bezpośrednie zagrożenie zrobieniem sobie krzywdy, przejdź do sekcji „Pomoc natychmiast — 112”.

Krok 5

Sprawdzaj informacje, nie diagnozuj na podstawie internetu

Internetowy słownik może pomóc zrozumieć, że dane słowo istnieje, ale nie wyjaśni, co oznaczało w konkretnej rozmowie ani czy młoda osoba używa substancji. Jeżeli chodzi o produkt, sprawdź jego pełną nazwę, etykietę i skład. Informacje zdrowotne weryfikuj na stronach instytucji publicznych lub z lekarzem i farmaceutą.

Nie twórz „testu ze slangu” i nie próbuj przyłapać nastolatka na znajomości określeń. Wiedza o nazwach nie mówi, czy ktoś używa substancji, a rozmowa oparta na podejrzliwości może utrudnić późniejsze szukanie pomocy.

Zapamiętaj

Znajomość slangu nie zastępuje relacji ani uważności

Dobra, przewidywalna relacja z zaufanym dorosłym jest jednym z ważnych czynników chroniących. Nie działa jednak sama. Znaczenie mają również jasne zasady, adekwatne do wieku zainteresowanie codziennością młodej osoby, rozwijanie jej umiejętności radzenia sobie oraz dostęp do pomocy.

Nie musisz znać wszystkich nazw. Ważniejsze jest to, czy potrafisz spokojnie zapytać, zauważyć zmianę w codziennym funkcjonowaniu i zareagować, gdy pojawia się zagrożenie.

Przejdź do poradnika rozmowy →
Zobacz, jakie zmiany mogą zwrócić uwagę →

Przewodnik uważnego opiekuna

Co może zwrócić uwagę?

Poniższe przykłady nie służą do rozpoznawania uzależnienia. Leki znikające z apteczki, przesyłka albo zmiana nastroju mogą mieć różne wyjaśnienia.

Zwróć uwagę na to, czy zmiana jest nowa, utrzymuje się, nasila i wpływa na szkołę, relacje, sen, zdrowie albo codzienne obowiązki. To powód do rozmowy lub konsultacji, nie do stawiania diagnozy.

Obszar 1

Leki używane inaczej niż zwykle

Niepokój może wzbudzić sytuacja, w której:

leki z domowej apteczki znikają szybciej, niż wynikałoby to z ich zwykłego stosowania;
regularnie pojawiają się puste opakowania lub blistry, których pochodzenia nie potrafisz wyjaśnić;
młoda osoba wielokrotnie kupuje ten sam lek mimo braku widocznej potrzeby zdrowotnej;
przechowuje leki poza ustalonym miejscem, przyjmuje je niezgodnie z zaleceniem albo korzysta z leków przeznaczonych dla innej osoby.

Żaden z tych sygnałów sam w sobie nie oznacza używania pozamedycznego. Najpierw sprawdź, czy leków nie używał inny domownik i czy istnieje zwykłe wyjaśnienie sytuacji. Jeśli podejrzenie pozostaje, rozpocznij rozmowę i zadbaj o bezpieczne przechowywanie domowej apteczki.

Obszar 2

Suplementy i produkty obiecujące szybki efekt

Suplement diety nie jest lekiem — jest środkiem spożywczym przeznaczonym do uzupełniania diety. Nie każdy suplement jest niebezpieczny, ale nie każdy jest potrzebny lub odpowiedni dla osoby niepełnoletniej. Popularność produktu, reklama influencera i pozytywne opinie nie potwierdzają jego bezpieczeństwa.

Szczególną ostrożność zachowaj, gdy produkt:

pochodzi z nieweryfikowalnego sklepu albo nie ma czytelnej etykiety i pełnego składu;
obiecuje bardzo szybki przyrost mięśni, gwałtowną utratę masy ciała lub wyraźne zwiększenie wydolności;
jest reklamowany jako SARM, „prohormon” albo bezpieczna alternatywa dla sterydów;
ma być przyjmowany w ilości większej niż wskazana na etykiecie lub łączony z innymi preparatami;
jest ukrywany przed rodzicem, lekarzem, farmaceutą lub trenerem.

Zapytaj o nazwę, skład, źródło zakupu i oczekiwany efekt. Do czasu sprawdzenia produktu poproś młodą osobę, aby go nie używała. Skonsultuj skład z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza jeśli młoda osoba przyjmuje leki, choruje przewlekle albo odczuwa niepokojące objawy.

Obszar 3

Zakupy i ukrywanie produktów

Sama przesyłka z nieznanego sklepu nie świadczy o używaniu substancji. Większe znaczenie może mieć powtarzający się wzorzec, np.:

częste zakupy produktów o niejasnym składzie lub przeznaczeniu;
wyraźne ukrywanie opakowań i zawartości przesyłek;
niewyjaśnione wydatki lub pożyczanie pieniędzy;
jednoczesne pojawienie się innych zmian w zdrowiu, zachowaniu lub codziennym funkcjonowaniu.

Nie próbuj rozpoznawać problemu wyłącznie na podstawie zakupów. Najważniejsze są kontekst, rozmowa i bezpieczeństwo.

Patrz szerzej

Patrz na całą sytuację, nie na jeden przedmiot

Zwróć uwagę na zmiany, które są wyraźne, utrzymują się lub nasilają i różnią się od dotychczasowego sposobu funkcjonowania młodej osoby, np.:

częstsze nieobecności, rezygnacja z obowiązków albo nagłe pogorszenie funkcjonowania w szkole;
wycofanie z relacji i aktywności, które wcześniej były ważne;
utrzymujące się zaburzenia snu, wyraźne pobudzenie, drażliwość, apatia albo silne wahania nastroju;
niewyjaśnione dolegliwości fizyczne lub szybkie zmiany kondycji, masy ciała czy sposobu odżywiania;
powtarzające się kłamstwa dotyczące leków lub produktów, niewyjaśnione wydatki albo coraz większa potrzeba ukrywania zachowania;
używanie produktu pomimo negatywnego wpływu na zdrowie, relacje, naukę, trening lub inne obowiązki.

Zmiana grupy znajomych nie jest sama w sobie sygnałem problemu. W okresie dorastania relacje naturalnie się zmieniają. Znaczenie może mieć dopiero połączenie nagłego zerwania wcześniejszych relacji, izolacji, ukrywania zachowań i pogorszenia funkcjonowania.

Następny krok

Co zrobić, jeśli coś Cię zaniepokoi?

Najpierw sprawdź, czy nie ma bezpośredniego zagrożenia zdrowia lub życia. Jeżeli młoda osoba jest nieprzytomna, nie oddycha prawidłowo, ma drgawki, mogła ulec zatruciu albo bezpośrednio grozi zrobieniem sobie krzywdy, przejdź do sekcji „Pomoc natychmiast — 112”.

Jeśli nie ma bezpośredniego zagrożenia, daj sobie chwilę na uspokojenie emocji i przygotowanie rozmowy. Nie zaczynaj od oskarżenia. Gdy istnieje konkretne ryzyko, zabezpiecz nieznany produkt lub domową apteczkę i skonsultuj dalsze działanie.

Zamiast:

„Co to jest? Przyznaj się!”

Spróbuj powiedzieć:

„Znalazłem coś, czego nie potrafię wyjaśnić. Martwię się i chcę spokojnie porozmawiać o tym, co się dzieje”

Znalezienie czegoś niepokojącego może wywołać lęk, złość, poczucie winy albo potrzebę natychmiastowego działania. Reakcja pod wpływem silnych emocji może jednak przerodzić się w kłótnię i utrudnić uzyskanie informacji potrzebnych do zapewnienia bezpieczeństwa.

Jeżeli sytuacja nie jest nagła, możesz wcześniej skonsultować się z drugim opiekunem albo specjalistą, przekazując wyłącznie informacje potrzebne do uzyskania pomocy.

Spokojny ton nie oznacza zgody na ryzykowne zachowanie. Możesz jednocześnie słuchać, ustalić granice i zadbać o bezpieczeństwo.

Przejdź do poradnika rozmowy →

Poradnik dla rodzica i opiekuna

Jak rozmawiać, żeby zwiększyć szansę na kontakt?

Celem pierwszej rozmowy nie jest udowodnienie winy ani przekonanie młodej osoby, że dorosły ma rację. Najpierw spróbuj zrozumieć sytuację, sprawdzić bezpieczeństwo i pokazać, że młoda osoba nie musi radzić sobie sama. Czasami potrzeba więcej niż jednej rozmowy.

Krok 1

Powiedz, co konkretnie zauważasz

Zamiast:

„Na pewno coś bierzesz.”
„Co jest z tobą nie tak?”
„Zawiodłeś/zawiodłaś mnie.”

Spróbuj powiedzieć:

„Od dwóch tygodni częściej opuszczasz szkołę i nie chodzisz na trening. Martwię się o Ciebie”
„Z apteczki zniknęły dwa opakowania leku. Chcę wiedzieć, co się z nimi stało”
„Widzę, że gorzej śpisz i rzadziej spotykasz się ze znajomymi. Możemy o tym porozmawiać?”

Opisuj zachowania i sytuacje, które można zaobserwować. Unikaj etykiet oraz przypisywania młodej osobie intencji, których nie znasz.

Krok 2

Zacznij szeroko, a o bezpieczeństwo pytaj wprost

Pytania otwarte pomagają poznać perspektywę młodej osoby:

„Co ostatnio najbardziej Cię obciąża?”
„Jak się ostatnio czujesz?”
„Co sprawiło, że zainteresowałeś/zainteresowałaś się tym produktem?”
„Co miał Ci dać: więcej energii, spokój, lepszy sen, wygląd czy wyniki?”

Gdy martwisz się o zdrowie lub życie, spokojnie zadawaj również pytania bezpośrednie:

„Czy przyjmowałeś dziś jakiś lek lub inną substancję?”
„Co to było, ile tego było i o której?”
„Czy łączyłeś/łączyłaś ten produkt z alkoholem, lekami albo inną substancją?”
„Jak się teraz czujesz?”
„Czy pojawiły się myśli o zrobieniu sobie krzywdy albo odebraniu sobie życia?”

Bezpośrednie pytanie o myśli samobójcze nie „podsuwa pomysłu”. Pozwala sprawdzić zagrożenie i szybciej zorganizować pomoc.

Krok 3

Posłuchaj i podsumuj własnymi słowami

Pomocne mogą być komunikaty:

„Dziękuję, że mi o tym mówisz.”
„Słyszę, że było w tym dużo presji”
„To brzmi, jakby było Ci trudno.”
„Chcę sprawdzić, czy dobrze Cię rozumiem…”

Nie musisz mówić „rozumiem”, jeśli jeszcze nie rozumiesz. Nie przerywaj po każdym zdaniu radą, oceną albo historią z własnej młodości. Możesz nie zgadzać się z decyzją młodej osoby, a jednocześnie próbować zrozumieć, co do niej doprowadziło.

Krok 4

Jeśli młoda osoba powie o używaniu substancji

Unikaj:

„Jak mogłeś/mogłaś?”
„Jesteś nieodpowiedzialny/nieodpowiedzialna.”
„To koniec zaufania.”
„Obiecaj, że nigdy więcej tego nie zrobisz, i zapomnijmy o sprawie.”

Powiedz:

„Dziękuję, że powiedziałeś/powiedziałaś mi prawdę.”
„Najpierw sprawdźmy, czy jesteś teraz bezpieczny/bezpieczna.”
„Chcę zrozumieć, co się wydarzyło i czego teraz potrzebujesz.”
„Nie musimy rozwiązać wszystkiego w tej chwili, ale nie zostawimy tego bez pomocy.”

Najpierw ustal, co zostało przyjęte, kiedy, w jakiej ilości i czy pojawiły się objawy. Nie obiecuj zachowania tajemnicy, jeżeli zdrowie lub życie młodej osoby może być zagrożone.

Krok 5

Ustalcie jeden następny krok

Możesz zapytać:

„Jakiej pomocy potrzebujesz teraz najbardziej?”
„Z kim byłoby Ci najłatwiej o tym porozmawiać?”
„Wolisz zacząć od lekarza, psychologa czy rozmowy z innym zaufanym dorosłym?”
„Co możemy zrobić dziś, żeby zmniejszyć ryzyko powtórzenia tej sytuacji?”

Włączaj młodą osobę w planowanie pomocy i dawaj jej wybór wszędzie tam, gdzie jest to bezpieczne. Jeżeli istnieje zagrożenie zdrowia lub życia, dorosły ma obowiązek działać, nawet gdy nastolatek nie chce pomocy.

Nie trzeba czekać na rozwój uzależnienia. Rodzic lub opiekun może również sam skonsultować sytuację z lekarzem, psychologiem, psychiatrą dzieci i młodzieży albo specjalistą terapii uzależnień.

Kiedy nie czekać z szukaniem pomocy?

Pomoc natychmiastowa — 112

Zadzwoń pod numer alarmowy, gdy młoda osoba:

jest nieprzytomna, nie oddycha prawidłowo, ma drgawki albo nie można jej dobudzić;
mogła przyjąć zbyt dużą ilość leku, nieznaną substancję lub połączyć kilka substancji i występują niepokojące objawy;
podjęła próbę samobójczą, ma konkretny zamiar lub plan i istnieje bezpośrednie zagrożenie, że zrobi sobie krzywdę;
zachowuje się w sposób stwarzający bezpośrednie zagrożenie dla siebie lub innych.

Nie zostawiaj młodej osoby samej. Zadzwoń pod 112 i wykonuj polecenia dyspozytora.

Pilna konsultacja ze specjalistą

Nie odkładaj konsultacji, gdy:

młoda osoba mówi o myślach samobójczych lub samouszkodzeniach, nawet jeśli zaprzecza bezpośredniemu planowi;
używanie substancji powtarza się, nasila albo trudno je ograniczyć;
pojawia się produkt o nieznanym składzie, mieszanie substancji lub przyjmowanie leków niezgodnie z zaleceniem;
występują niepokojące objawy psychiczne lub fizyczne;
nastąpiło szybkie pogorszenie funkcjonowania, np. częste nieobecności, silna izolacja lub rezygnacja z ważnych aktywności;
nie potrafisz ocenić ryzyka albo zapewnić młodej osobie bezpieczeństwa.

Przejdź do sekcji „Trzy poziomy pomocy” →

Zapamiętaj

Młodzi ludzie częściej proszą o pomoc osoby, które potrafią słuchać.

Najważniejsze jest, aby:

zauważyć zmianę,
rozpocząć spokojną rozmowę,
okazać zainteresowanie i wsparcie,
wiedzieć, gdzie skierować po profesjonalną pomoc.

„Trener rozmowy”

To krótkie ćwiczenie pokazuje, jak różne odpowiedzi mogą wpłynąć na dalszą rozmowę. Nie ma jednego zdania, które zadziała w każdej rodzinie. Możesz jednak przećwiczyć opisywanie faktów, zadawanie pytań, słuchanie i ustalanie kolejnego kroku.

Narzędzie ma charakter edukacyjny. Nie zastępuje konsultacji ani terapii, a jego skuteczność nie była osobno badana.

To narzędzie edukacyjne, nie terapia ani diagnoza. Odpowiedź oznaczona jako wspierająca nie gwarantuje, że nastolatek od razu zacznie mówić. Może jednak zmniejszyć napięcie i ułatwić kolejny krok.

Zatrzymaj się

Obniż napięcie, zanim zaczniesz rozmowę.

Opisz fakt

Mów o tym, co zauważasz, bez etykiet i diagnoz.

Zapytaj i słuchaj

Najpierw spróbuj zrozumieć perspektywę młodej osoby.

Ustal krok

Połącz wsparcie z jasną granicą i konkretnym działaniem.

Wybierz scenkę, a następnie zaznacz odpowiedź, którą najłatwiej byłoby Ci powiedzieć.

Przygotuj pierwsze zdanie

Wpisz własne słowa. Trzymaj się faktów, troski, pytania i jednego następnego kroku.

1. Obserwacja bez oceny

2. Troska

3. Pytanie

4. Kolejny krok

Nie wpisuj nazwisk ani innych danych wrażliwych. Treść nie jest wysyłana i zniknie po odświeżeniu strony.

Jak powstało narzędzie? Ćwiczenie wykorzystuje ogólne zasady wspierającej komunikacji: opisywanie obserwacji bez etykiet, pytania otwarte, uważne słuchanie, wzmacnianie autonomii oraz planowanie bezpiecznego kroku. Nie jest pełnym zastosowaniem dialogu motywującego, Mental Health First Aid ani żadnej formy terapii. Skuteczność samego internetowego trenera nie została oceniona.

Poziom czerwony

Pomoc natychmiast — 112

Działaj natychmiast, gdy młoda osoba:

jest nieprzytomna, nie oddycha prawidłowo, ma drgawki albo nie można jej dobudzić;
mogła przyjąć zbyt dużą ilość leku, nieznaną substancję lub połączyć kilka substancji i pojawiły się niepokojące objawy;
podjęła próbę samobójczą albo mówi, że zrobi sobie krzywdę teraz, ma konkretny plan lub dostęp do niebezpiecznych środków;
zachowuje się w sposób stwarzający bezpośrednie zagrożenie dla siebie lub innych.

Co zrobić?

Zadzwoń pod 112, nie zostawiaj młodej osoby samej i wykonuj polecenia dyspozytora. Nie czekaj na zgodę nastolatka ani na „lepszy moment” do rozmowy.

Zadzwoń: 112

Poziom bursztynowy

Pilna konsultacja ze specjalistą

Nie odkładaj konsultacji, gdy:

młoda osoba mówi o myślach samobójczych lub samouszkodzeniach, nawet jeśli zaprzecza bezpośredniemu planowi;
używanie leków lub innych substancji powtarza się, nasila albo trudno je ograniczyć;
pojawia się produkt o nieznanym składzie, mieszanie substancji lub używanie leków niezgodnie z zaleceniem;
występują niepokojące objawy psychiczne lub fizyczne;
nastąpiło szybkie pogorszenie funkcjonowania: częste nieobecności, silna izolacja, rezygnacja z ważnych aktywności lub obowiązków;
nie potrafisz ocenić ryzyka albo zapewnić młodej osobie bezpieczeństwa.

Co zrobić?

Skontaktuj się możliwie szybko z lekarzem, poradnią zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży, specjalistą terapii uzależnień albo ośrodkiem interwencji kryzysowej. Jeśli stan się pogorszy lub pojawi się bezpośrednie zagrożenie — dzwoń pod 112.

Telefon „Uzależnienia”: 800 199 990 Dla młodzieży: 116 111

Telefon Zaufania „Uzależnienia” KCPU jest bezpłatny i działa codziennie w godz. 16:00–21:00. Telefon 116 111 dla dzieci i młodzieży działa całodobowo.

Poziom zielony

Spokojna rozmowa i zaplanowanie wsparcia

Ten poziom może być odpowiedni, gdy:

nie ma oznak bezpośredniego zagrożenia zdrowia lub życia;
zauważyłeś/zauważyłaś pojedynczy, nieswoisty sygnał albo zmianę, której nie rozumiesz;
znalazłeś/znalazłaś produkt lub opakowanie, ale nie wiesz, do kogo należy ani do czego służy;
martwi Cię presja związana z wyglądem, treningiem, nauką, snem lub grupą rówieśniczą;
chcesz działać profilaktycznie, zanim sytuacja się nasili.

Co zrobić?

Wybierz spokojny moment, opisz konkretne obserwacje bez diagnozowania, zapytaj o perspektywę młodej osoby i ustal jeden możliwy do wykonania krok. Obserwuj, czy zmiany się utrzymują. Jeżeli niepokój pozostaje, rodzic może skonsultować się ze specjalistą również bez udziału nastolatka.

Przejdź do Trenera rozmowy Zobacz wsparcie we Wrocławiu

Oficjalne informacje o pomocy we Wrocławiu

Sprawdź miejskie wykazy placówek i aktualnie dostępne programy wsparcia.

Informator wsparcia

Przewodnik po instytucjach oferujących pomoc dzieciom, młodzieży, rodzicom i środowisku szkolnemu w sytuacjach kryzysowych oraz trudnościach rozwojowych.

Otwórz informator →

Wsparcie dzieci, młodzieży i rodziców

Informacje o wrocławskim programie wsparcia psychologicznego i psychiatrycznego dla młodych osób zagrożonych kryzysem zdrowia psychicznego oraz ich rodziców i opiekunów.

Sprawdź program →

Wsparcie zdrowia psychicznego

Rozbudowana miejska baza form pomocy dla osób z doświadczeniem choroby psychicznej, ich rodzin i opiekunów.

Zobacz dostępne wsparcie →

Chcesz lepiej zrozumieć, co może stać za zachowaniem nastolatka?

W Bazie Wiedzy znajdziesz krótkie teksty o dojrzewaniu, stresie, presji, substancjach, internetowych poradach i rozmowie z młodą osobą.

BAZA WIEDZY

FAQ · Strefa Pomocnika

Najczęstsze pytania rodziców i opiekunów

Krótkie odpowiedzi na pytania o niepokojące zmiany, domowe zasady, rozmowę i szukanie profesjonalnej pomocy.

Czy pojedynczy przedmiot lub zmiana w zachowaniu oznacza, że dziecko używa substancji?

Nie. Pojedynczy blister, przesyłka, gorsza ocena, zmiana nastroju czy nowa grupa znajomych nie są dowodem używania substancji. Podobne zmiany mogą wynikać m.in. ze stresu, konfliktu, problemów ze snem, kryzysu psychicznego albo naturalnych zmian związanych z dorastaniem.

Zwróć uwagę na powtarzalność, nasilenie i kilka sygnałów występujących razem oraz na to, czy pogarsza się codzienne funkcjonowanie młodej osoby. Nie diagnozuj — potraktuj swoje obserwacje jako powód do spokojnej rozmowy.

Jak rozpocząć rozmowę, żeby nie zabrzmiała jak oskarżenie?

Wybierz spokojny moment, zadbaj o prywatność i zacznij od konkretnej obserwacji. Powiedz, co zauważasz i dlaczego się martwisz, a następnie zadaj pytanie otwarte.

„Zauważyłem, że od kilku tygodni prawie nie śpisz, opuszczasz treningi i rzadziej z nami rozmawiasz. Martwię się o Ciebie. Co się ostatnio dzieje?”

Unikaj etykiet, gróźb i pytań zadawanych jedno po drugim. Celem pierwszej rozmowy jest zrozumienie sytuacji i otwarcie drogi do kolejnych rozmów, a nie uzyskanie natychmiastowego przyznania się.

Co zrobić, jeśli dziecko nie chce rozmawiać albo wszystkiemu zaprzecza?

Nie próbuj wymusić rozmowy w chwili silnych emocji. Nazwij swoją troskę, pozostaw otwarte drzwi i umów powrót do tematu.

„Widzę, że teraz nie chcesz rozmawiać. Nie będę Cię przesłuchiwać, ale temat jest dla mnie ważny. Wróćmy do niego jutro. Możesz też wybrać inną zaufaną osobę, z którą łatwiej Ci będzie porozmawiać.”

Obserwuj dalsze funkcjonowanie. Jeżeli niepokojące zmiany utrzymują się lub nasilają, możesz skonsultować swoje obserwacje ze specjalistą również wtedy, gdy młoda osoba nie jest jeszcze gotowa na spotkanie.

Czy należy przeszukać pokój, telefon albo wykonać domowy test na substancje?

Rutynowa, ukryta kontrola nie powinna zastępować rozmowy i może poważnie osłabić zaufanie. Domowy test również nie daje pełnej odpowiedzi: może nie wykryć części substancji, dać wynik fałszywie dodatni lub nie powiedzieć nic o skali problemu.

Zakres kontroli powinien być proporcjonalny do ryzyka i — gdy tylko jest to bezpieczne — wyjaśniony młodej osobie. Jeśli istnieje uzasadnione podejrzenie bezpośredniego zagrożenia, np. dostępu do niebezpiecznych substancji, zamiaru samobójczego lub ryzyka zatrucia, bezpieczeństwo ma pierwszeństwo. W takiej sytuacji zabezpiecz niebezpieczne przedmioty lub substancje i skorzystaj z pilnej pomocy.

Co powiedzieć, jeśli dziecko przyzna się do użycia substancji?

Najpierw doceń szczerość i sprawdź bezpieczeństwo. Zapytaj spokojnie, co zostało przyjęte, kiedy, w jakiej ilości, czy razem z innymi substancjami lub lekami oraz jak młoda osoba czuje się teraz.

„Dziękuję, że mi powiedziałeś. Nie oznacza to, że zgadzam się na używanie, ale najważniejsze jest teraz Twoje bezpieczeństwo. Ustalmy, czego potrzebujesz i jaki będzie kolejny krok.”

Odłóż dłuższą rozmowę o zasadach i konsekwencjach, jeśli dziecko jest pod wpływem, silnie pobudzone albo bardzo senne. Najpierw oceń, czy nie jest potrzebna pomoc medyczna.

Czy jednorazowe użycie oznacza uzależnienie?

Nie można tego stwierdzić na podstawie jednego zdarzenia. Rozpoznanie zaburzenia związanego z używaniem substancji wymaga profesjonalnej oceny. Znaczenie mają m.in. częstotliwość, utrata kontroli, silna potrzeba używania, ryzykowne sytuacje oraz szkody zdrowotne, szkolne i społeczne.

Jednorazowe użycie nadal wymaga spokojnej rozmowy o okolicznościach, ryzyku i bezpieczeństwie. Nie bagatelizuj go, ale też nie przypisuj dziecku diagnozy ani etykiety.

Jak łączyć wsparcie z jasnymi zasadami i konsekwencjami?

Wsparcie nie oznacza zgody na zachowanie ryzykowne. Możesz jednocześnie okazywać troskę i jasno powiedzieć, jakie zasady obowiązują. Konsekwencje powinny być przewidywalne, proporcjonalne i związane z bezpieczeństwem — nie poniżające ani wymierzane w złości.

„Jesteś dla mnie ważny i pomogę Ci przez to przejść. Jednocześnie nie zgadzam się na używanie substancji ani prowadzenie pojazdu po ich przyjęciu. Ustalimy zasady, które zwiększą Twoje bezpieczeństwo.”

W miarę możliwości włącz nastolatka w ustalanie planu. Nie rezygnuj jednak z odpowiedzialności opiekuna, gdy zagrożone jest zdrowie lub życie.

Jak ustalić bezpieczne zasady dotyczące leków i suplementów?

Przechowuj leki w ustalonym miejscu, poza swobodnym dostępem dzieci i nastolatków; preparaty stwarzające większe ryzyko zabezpiecz dodatkowo.
Kontroluj ilość leków i usuwaj niepotrzebne lub przeterminowane preparaty zgodnie z zaleceniami farmaceuty.
Ustal, że leków nie udostępnia się innym i nie przyjmuje się preparatów przepisanych innej osobie.
Przed zastosowaniem suplementu, produktu „na masę” lub „na redukcję” sprawdźcie wspólnie skład i skonsultujcie go z lekarzem albo farmaceutą.
Wyjaśnij, że określenia „naturalny”, „suplement” i „produkt z internetu” nie są gwarancją skuteczności ani bezpieczeństwa.

Własnym zachowaniem pokazuj bezpieczne korzystanie z leków: zgodnie ze wskazaniami, we właściwej dawce i bez dzielenia się nimi.

Kiedy warto umówić konsultację ze specjalistą?

Nie czekaj na „pewność” ani formalną diagnozę. Konsultacja jest wskazana szczególnie wtedy, gdy:

używanie się powtarza, nasila albo młoda osoba mówi, że nie potrafi przestać;
pojawiają się wyraźne zmiany snu, nastroju, zachowania, nauki lub relacji;
dochodzi do ryzykownych zachowań, mieszania substancji albo przyjmowania nieznanych produktów;
młoda osoba używa substancji, aby radzić sobie ze stresem, lękiem, smutkiem, presją lub oceną wyglądu;
Ty jako opiekun nie wiesz, jak ocenić sytuację lub jak bezpiecznie reagować.

Pierwszym krokiem może być lekarz rodzinny, psycholog, psychiatra dzieci i młodzieży albo specjalista terapii uzależnień pracujący z osobami niepełnoletnimi i ich rodzinami.

Kiedy trzeba działać natychmiast i zadzwonić pod 112?

Dzwoń pod 112, gdy występuje bezpośrednie zagrożenie zdrowia lub życia.

Dotyczy to m.in. sytuacji, gdy młoda osoba:

nie reaguje, traci przytomność albo nie można jej obudzić;
nie oddycha prawidłowo, ma bardzo wolny oddech, sinieje lub ma drgawki;
ma silny ból w klatce piersiowej, zapaść, bardzo nasilone pobudzenie lub omamy i może zrobić krzywdę sobie albo innym;
mówi o zamiarze samobójczym i ma plan, dostęp do środków lub zamierza działać teraz.

Nie zostawiaj jej samej. Włącz głośnik w telefonie i wykonuj polecenia operatora lub dyspozytora. Szczegółowe zasady postępowania znajdziesz w sekcji pierwszej pomocy.

Co zrobić, jeśli w pierwszej rozmowie zareagowałem złością albo powiedziałem za dużo?

Do rozmowy można wrócić i naprawić kontakt. Przeprosiny nie oznaczają rezygnacji z zasad — pokazują odpowiedzialność za własny sposób reagowania.

„Wczoraj zareagowałem złością i powiedziałem rzeczy, które utrudniły rozmowę. Przepraszam za sposób, w jaki to zrobiłem. Nadal się martwię i chcę spokojnie usłyszeć, co się dzieje.”

Jeżeli emocje nadal są bardzo silne, przygotuj rozmowę z drugim opiekunem albo specjalistą. Przekazuj tylko informacje potrzebne do uzyskania wsparcia.

Czy rodzic powinien poradzić sobie z tym sam?

Nie. Szukanie konsultacji nie jest porażką ani „donoszeniem” na dziecko. Jest sposobem na lepszą ocenę ryzyka i zaplanowanie pomocy. Możesz skorzystać ze wsparcia szkoły, ochrony zdrowia lub poradni pracującej z młodzieżą i rodzinami.

Powiedz młodej osobie, kogo chcesz włączyć i dlaczego. Nie obiecuj całkowitej tajemnicy, jeśli zagrożone jest jej zdrowie lub życie. Jednocześnie dbaj o prywatność i nie udostępniaj informacji osobom, które nie są potrzebne do udzielenia pomocy.

Nie musisz mieć gotowego rozwiązania

Zacznij od jednego spokojnego zdania i jednego następnego kroku. Jeśli sytuacja Cię przerasta, skonsultuj ją ze specjalistą.

Przejdź do Trenera rozmowy Sprawdź, gdzie szukać pomocy